Đọc văn bản sau:
“Các em học sinh yêu mến,
Trong cuộc sống của chúng ta có một thứ gọi là tài năng… Tài năng không phải bẩm sinh đã có. Bẩm sinh chỉ là năng khiếu, là khả năng, là tiềm năng. Năng khiếu và tiềm năng phải qua tôi rèn nghiệt ngã, lâu dài, bền bỉ, mới có thể thành tài năng. Ai đó được xem là tài năng là một may mắn, một hạnh đắc, nhưng cũng là một thử thách lớn… Cần nhấn mạnh lại là tài năng chỉ qua tôi rèn hun đúc đặc biệt mới có. “Ngọc bất trác bất thành khí” (ngọc mà không qua đẽo gọt thì không thành đồ quý). Không qua chọn lựa thì không thấy đá quý, đá quý đẽo gọt mới thành ngọc, ngọc gia công mài dũa mới thành vật thiêng quý. …
Về phía các em, những gì các em có thể làm đầu tiên chưa phải là tiếp thu nhiều kiến thức, nghĩ những điều siêu khó, giải được những bài toán hay, những bài tập mà nhiều người khác không giải được, mà cần bồi đắp tình yêu thương. Tình yêu thương với con người nói chung, với cha mẹ thầy cô và bạn bè, với người xung quanh mình. Tình yêu thương mới là năng lượng vĩnh cửu và trong lành nuôi cho tài năng phát triển mạnh mẽ và đúng hướng. Nó là thứ có thể cho tài năng rạng tỏa chân chính và bền vững, nó tránh cho tài năng khỏi sa vào bi kịch, hay trở thành kẻ ác. Và các em trước hết phải tự ý thức và ứng xử với mình rằng mình là người bình thường. Khiêm nhường, bình dị là chỉ số nhận biết người thực tài.…
Và điều đặc biệt các em cần làm là xác lập tầm nhìn cho mình, cần biết lập chí…Có người lập chí cho việc làm giàu, người lập chí để làm quản lý, hay lãnh đạo, có người lập chí bình dị ở cuộc sống đi làm thuê bình thường để có lương tháng… Có người lập chí lớn ở chỗ sắp đặt giang sơn đất nước, làm việc lớn lao cho đất nước, cho con người. Người chí hướng nhỏ hẹp sẽ dễ thỏa mãn, người chí lớn sẽ đi xa. Với người năng lực vừa phải, chí lớn có thể khiến họ tự vượt lên chính mình. Người giỏi, chí lớn sẽ phát huy được năng lực, vươn tới thành tựu lớn và người có tài năng thì chí lớn sẽ thành nghiệp lớn dời non lấp bể. Chí lớn sẽ giúp người ta đủ nghị lực vượt qua khó khăn thách thức, chí lớn khiến người ta không dễ thỏa mãn, không kiêu căng tự phụ, không tự thỏa mãn trước thành công. Chí lớn giúp người ta đón nhận thành công và thất bại một cách đúng đắn nhất. Người tài năng mà chí nhỏ hẹp thì tài năng sẽ bị uổng phí một đời…Chí lớn nhất là đặt ở nơi giang sơn đất nước rộng lớn, ở cộng đồng. Đặt chí ở đó, tâm hồn các em sẽ rộng lớn, tầm nhìn sẽ vươn xa. Chí lớn phải thể hiện ở lòng mong mỏi cho đất nước phát triển sánh cùng năm châu, cho người dân thoát nghèo, cho con người sống ấm no và loài người vượt qua những nguy cơ, thách thức. Chí lớn thì bản thân con người theo đuổi chí lớn đó cũng lớn lao theo, sẽ sống thật ý nghĩa và những mục tiêu nhỏ bé sẽ không cố gắng mà tự nhiên đạt được. Người đó sẽ tìm được hạnh phúc và ý nghĩa tồn tại trong việc thực hiện chí hướng ấy. …
Văn Miếu Quốc tử giám Hà Nội, nơi đào tạo nhân tài cho đất nước suốt hơn 800 năm, có hai lối đi nhỏ, một mang tên Thành đức, một mang tên Đạt tài. Người xưa đặt vậy là vì mong người học tài đức vẹn toàn. Mong các em vừa thành vừa đạt với nghĩa ấy, sống hạnh phúc và bình yên.
Yêu thương và kỳ vọng ở các em.”
(Bài phát biểu của PGS Nguyễn Kim Sơn, Giám đốc ĐH Quốc gia Hà Nội trong lễ khai giảng tại trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, ngày 5/9/2018)
Trả lời các câu hỏi từ 1 đến 5:
Câu 1. Vấn đề bàn luận trong văn bản là gì?
Câu 2. Đoạn văn sử dụng phép tu từ nào: Và điều đặc biệt các em cần làm là xác lập tầm nhìn cho mình, cần biết lập chí…Có người lập chí cho việc làm giàu, người lập chí để làm quản lí, hay lãnh đạo, có người lập chí bình dị ở cuộc sống đi làm thuê bình thường để có lương tháng … Có người lập chí lớn ở chỗ sắp đặt giang sơn đất nước, làm việc lớn lao cho đất nước, cho con người.?
Câu 3. PGS Nguyễn Kim Sơn quan niệm như thế nào về việc “lập chí ” của con người?
Câu 4. Nghệ thuật lập luận của PGS Nguyễn Kim Sơn có tác dụng như thế nào trong việc thể hiện nội dung của bài viết ?
Câu 5. Hai lối nhỏ mà người xưa xây dựng ở Văn Miếu Quốc tử giám Hà Nội có mang tên “ Thành đức” và “Đạt tài”, em sẽ chọn “lối đi nào” để vào đời? Vì sao?
Đáp án
Câu 1. Vấn đề bàn luận trong văn bản là gì?
→ Việc rèn luyện đạo đức và tài năng để trở thành người có ích cho xã hội.
Câu 2. Phép tu từ được sử dụng trong đoạn văn về “lập chí”?
→
- Điệp cấu trúc: “Có người lập chí…”
- Liệt kê: lập chí làm giàu, làm quản lý, lãnh đạo, sống bình dị, làm việc lớn cho đất nước…
Câu 3. Quan niệm của PGS Nguyễn Kim Sơn về việc “lập chí”?
→
- Lập chí là xác định tầm nhìn, mục tiêu sống.
- Mỗi người có chí hướng riêng, nhưng chí lớn sẽ giúp vượt qua giới hạn, phát huy năng lực, làm nên nghiệp lớn.
- Chí lớn nhất là hướng về đất nước, cộng đồng, nhân loại – giúp con người sống ý nghĩa, hạnh phúc.
📚 Một số tác phẩm văn học Việt Nam đề cập đến “lập chí”:
- Nguyễn Đình Chiểu – “Lục Vân Tiên”: “Trai thời loạn phải ở cho ra trai”
- Nguyễn Công Trứ – “Chí làm trai”: “Đã mang tiếng ở trong trời đất / Phải có danh gì với núi sông”
- Hồ Chí Minh – “Nhật ký trong tù”: “Muốn nên sự nghiệp lớn / Tinh thần càng phải cao”
Câu 4. Nghệ thuật lập luận của PGS Nguyễn Kim Sơn có tác dụng gì?
→
- Luận điểm rõ ràng, logic, dẫn dắt người đọc từ khái niệm đến bản chất.
- Dẫn chứng cụ thể, ngôn từ trong sáng, giàu cảm xúc.
- Sử dụng linh hoạt các thao tác lập luận: phân tích, bình luận, chứng minh.
- Giọng điệu nhẹ nhàng, kết hợp biện pháp điệp từ, lặp cấu trúc để nhấn mạnh nội dung và thể hiện kỳ vọng sâu sắc với học sinh.
Câu 5. Em sẽ chọn “lối đi nào” để vào đời: “Thành đức” hay “Đạt tài”? Vì sao?
→ Em chọn “Thành đức” vì:
- Đức là nền tảng của nhân cách, là gốc rễ của mọi hành động đúng đắn.
- “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài” – có đức thì tài mới phát huy đúng hướng.
- Người có đức sẽ sống tử tế, biết yêu thương, cống hiến và không bị tài năng dẫn đến kiêu ngạo hay sai lầm.
Thông tin về tác giả
PGS.TS Nguyễn Kim Sơn là một nhà giáo, nhà quản lý giáo dục uy tín của Việt Nam. Ông từng giữ chức Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội và hiện là Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
🔹 Những dấu ấn nổi bật:
- Có nhiều đóng góp trong lĩnh vực giáo dục đại học, nghiên cứu văn học cổ, triết học phương Đông.
- Là người có tư duy sâu sắc, lời nói truyền cảm hứng, đặc biệt với thế hệ trẻ.
- Các bài phát biểu của ông thường giàu tính nhân văn, khơi gợi lý tưởng sống, trách nhiệm công dân và khát vọng cống hiến.
Với phong cách diễn đạt nhẹ nhàng, sâu sắc, ông đã để lại nhiều bài học quý giá về đạo đức, trí tuệ và chí hướng sống cho học sinh, sinh viên cả nước.
5 Câu hỏi mở rộng
Câu 6. Vì sao tình yêu thương lại được xem là năng lượng nuôi dưỡng tài năng?
→ Vì tình yêu thương giúp con người sống nhân hậu, tránh sa vào bi kịch, giữ cho tài năng phát triển đúng hướng và bền vững.
Câu 7. Theo em, người tài năng nhưng không có chí lớn sẽ ra sao?
→ Tài năng sẽ bị lãng phí, không phát huy được giá trị, dễ rơi vào tự mãn hoặc sống không có mục tiêu rõ ràng.
Câu 8. Hình ảnh “ngọc bất trác bất thành khí” có ý nghĩa gì trong bài viết?
→ Là ẩn dụ cho quá trình rèn luyện tài năng: không có mài giũa, không có thử thách thì không thể trở thành người có giá trị.
Câu 9. Vì sao người có chí lớn lại dễ sống hạnh phúc hơn?
→ Vì họ có mục tiêu rõ ràng, sống có lý tưởng, vượt qua khó khăn bằng nghị lực, và tìm thấy ý nghĩa trong hành trình cống hiến.
Câu 10. Nếu được gửi một thông điệp đến thế hệ trẻ, bạn sẽ nói gì?
→ Hãy sống khiêm nhường, nuôi dưỡng tình yêu thương, và lập chí lớn để sống một cuộc đời có giá trị, ý nghĩa và hạnh phúc.
